No Flash
 
 



Zoran Banović


Vlastita poetika u kontekstu medija

Grafika kao reproduktivni medij, verovatno više od bilo kojeg drugog likovnog medija, demonstrira svojstvo sjedinjenosti sa tehnološkiim, ali i stilskim promenama koje donosi svako novo vreme. U procesu novovekovne demokratizacije umetnosti grafika je odigrala ključnu ulogu, značajniju nego, recimo, slikarstvo koje je dominantnije zastupljeno u modernim pedagoškim sistemima i oblicima produkcije i prezentacije likovne umetnosti. Sa kulturološkog stanovišta od izuzetnog je značaja domašaj grafičkog multioriginala u stvaranju kolektivne vizuelne memorije, odnosno savremene vizuelne kulture. Već više od dve decenije postavlja se pitanje pozicije grafike u vremenu novo-tehnološke ekspanzije. Budući da je izražajno-jezički obrazac grafike zasnovan na konceptu umnožavanja slike, kao takav uporediv je sa preostalim oblicima produkcije i transfera slike u rastućem sistemu novih digitalnih medija i, sa tog stanovišta, budućnost će verovatno označiti širenje polja delovanja grafičkog medija. Grafika je svoj rukopis prilagođavala svim tehničko-tehnološkim promenama i u tom procesu tehnoloških inovacija, šireći mogućnosti svoga delovanja, nastajala su nova reproduktivna polja kao što su serigrafija, ofset, kseroks i digitalna štampa.

U pedagoškoj praksi, jedna od osnovnih metodskih jedinica u svom sadržaju obuhvata i strukturu, odnosno gradivne elemente svakog likovnog dela. Tako spoznajemo da je jezik opšti sistem elemenata i likovnih principa, odnosno sintaktičkih pravila, a govor je praktična upotreba jezika, personalizovan i poseban za svakog pojedinca, dok je jezik jednak za sve. Likovni govor se ostvaruje kroz medij, odnosno likovno-tehnička sredstva (ugljen, olovka, boja...), ali i kroz izvođačku veštinu umetnika. Mediji takođe imaju svoje jezičke specifičnosti; isti autor načiniće različite linije olovkom, perom ili četkicom... Ovde se zaustavljamo budući da se prevashodno sa aspekta medija želim osvrnuti na vlastitu likovnu praksu.

Prilikom mojih prvih profesionalnih istupa likovna kritika je primetila da prezentovani radovi korespondiraju sa onim iskustvima moderne umetnosti čiji je oslonac na autonomnosti i unutrašnjem ritmu oblika kojim je daleki začetak u prirodi ali čiji konačni značenjski i funkcionalni smisao zavisi isključivo od prirode medija. Takvo zapažanje od strane likovne kritike je verovatno kod mene učvrstilo potrebu da osvestim ulogu medija u tkivu likovnog izraza. Istini za volju, uvek sam smatrao primarnom neophodnost da se uđe u trag suštinskim likovnim načelima, pa tek onda pretpostavkama na kojima se zasniva specifičnost i karakteristična izražajnost određene umetničke discipline u čijim okvirima se otvara mogućnost jednog ličnog kreativnog iskaza.


     

Z. Banović, Odjeci, 2019, linorez, 15 x 14,5 cm
Z. Banović, Odjeci, 2019, linorez, 15 x 14 cm


Budući da je ovo, prvenstveno, introspekcija u kontekstu medija, uputno je napomenuti da sam likovno obrazovnje i grafičke veštine izučavao kod priznatih profesora Dževada Hoze i Mileta Grozdanića koji su svoje izuzetno umetničko i pedagoško delovanje zaokružili i značajnim teorijskim radom. Tada je izgrađena osnova za moju umetničku praksu u kojoj izvođačka veština ima značajnu ulogu za krajnji rezultat stvaralačkog čina.

Dakle, skoro tri decenije dug umetnički put prelazio sam postavljajaći sebi pitanja, između ostalog, u kojoj meri karakter i struktura vlastitog likovnog izraza duguju određenom mediju. To je istovremeno i ispitivanje odnosa materije i njenih idejnih ekvivalenata, između medija i autorske intencionalnosti.

Sasvim prirodno, kao svakom mladom autoru, vrlo brzo su se iskristalisale likovne tehnike u kojim sam (ili, kojim sam) najradije gradio svoju „sliku sveta“. Nije ih bilo mnogo. To su: olovke u boji, metalno pero i crni tuš, akvatinta, bakropis i meki vosak. Na ovom popisu svoje mesto nije našao linorez, tehnika koja je silom prilika ušla u moj tehnološki spektar, a koja je ubrzo postala i ostala moj najjači medijski oslonac. Naime, trusni kulturološki teren Sarajeva, miljea u kojem sam stasavao, ranih devedesetih godina prošlog veka nužno je morao biti zamenjen Beogradom. Međutim, vreme sveopštih ograničenja kojeg se danas nerado sećamo, štošta nam je uskraćivalo, pa tako i meni mogućnost da biram tehniku i materijal kojim ću raditi. Linoleum je bio dostupan i od tada naše „poznanstvo“ ubrzo biva zamenjeno neraskidivom vezom.

Crteži metalnim perom i linorezi nastaju uporedno kao kompatibilne tehnike u kojima postižem raznovrsne plastičke efekte u okviru iste tematske celine. U početku intuitivno, a kasnije se sve više učvršćivalo saznanje da je uslov dosezanja punoće kreativnog čina nedeljivo jedinstvo svih jezičkih struktura unutar određenog medija i zato sam prilježno iskušavao svaku česticu površine na kojoj se slaže tačka po tačka, linija po linija, znak po znak, dok se ne formira ubedljiva fizionomija grafičkog lista. Bila je to manifestacija žudnje da se, ne samo osvoje jezičke norme kojima bih otelotvorio svoje plastičke sadržaje, već i da se otkriju novi, sasvim lični, nezamenjljivi jezički oblici kojima bih se iskazao izvan već utvrđenih stilsko-formalnih normi. Zbog toga je grafički list bio polje stalnih istraživanja-u tehničkom, tehnološkom i formalno-estetskom smislu. Broj vizuelno-grafičkih elemenata je bio znatan, ali je efekat dodatno ojačavan njihovim postavljanjem u međusobne odnose u bezbroj varijacija, što je trebalo predstavljati garanciju ulaska u proces kojim se ostvaruje unutrašnje bogatstvo prizora. Sem toga, bilo je slučajeva kada sam jednu te istu ploču ponavljao u nekoliko kolorističkih varijanti, ali ne sa namerom da ispitam bogatstvo i izazovnost same bojene materije, već da ispitam veličinu i karakter promena znakovnog sistema u odnosu na boju, površinu i svetlost.


     

Z. Banović, Tektonika vegetabilnog, 1999, tuš i metalno pero, 50 x 68 cm
Z. Banović, Floralna ekspanzija, 1999, tuš i metalno pero, 50 x 68 cm


Radove prvog ciklusa, realizovane u tehnici linoreza za koji sam se osmelio da predstavim kulturnoj javnosti, karakterisale su asocijativne izdužene forme poput nejednako širokih traka, ili slobodno postavljene linije različitih veličina i intenziteta s mnogo boje i valera, zarezi, tačke i plohe, odnosi svetlog i tamnog, ali u plitkom prostoru, insistiranje na dinamizmu i istovremeno na izvesnoj ritmičkoj pravilnosti, na vizuelnoj „zatvorenosti“ lista, ona pomalo čudna ravnoteža reda i nereda iz koje se pomaljaju vizije nekog novog sveta-sve je to bio odraz žudnje za vlastitim likovnim govorom koji bi bio kadar da ponese punoću ličnih osećanja i deo sveta vlastitih ideja.

Istrajavajući u tehnici linoreza, grafička matrica postaje polje analitičko-strukturalnih istraživanja u širokom registru izražajnih mogućnosti. Nastao je niz listova u kojima je brojnost sredstava upravo proporcionalna izražajnosti dela.

Nakon niza crteža i grafičkih listova sa vegetabilnom tematikom, zatim radova čiji se sadržaji doimaju kao fosilizovani pejzaži nekog iščezlog geološkog sveta, ili kao sama materija u svom praiskonskom stanju, usmerio sam se ka novom duhu i poretku likovne celine i ka sve radikalnijim formalnim rešenjima. Asocijativnost odnosno prepoznatljivost motiva kao produkt moje fasciniranosti fenomenima iz prirode čiji je vitalizam sugerisan u ranijim ciklusima, u izvesnoj meri ustupa mesto procesu stvaranja „nove vizuelne harmonije“ gde je obliku umanjeno svojstvo vezivanja za predstavu. Kroz čitav opisani period rada iskazivao sam interesovanje i za tehniku suvog žiga čija plastičnost katkada preuzima ključnu ulogu u dinamiziranju predstave unošenjem više ritmičke energije. Pored činjenice da suvi žig intenzivira vizuelno dejstvo celine, ovu tehniku odlikuje svojstvo da kod posmatrača probudi potrebu da taktilno oseti rad i na taj način produži likovni doživljaj.


       

Z. Banović, Neiscrpni vitalizam prirode, 1999, linorez, 52 x 52 cm
Z. Banović, Košava, 1997, linorez, 51 x 52 cm
Z. Banović, Noć, 1997, tuš i metalno pero, 50 x 50 cm


Neki radovi nose daleke odjeke formalnih struktura optičke ili kinetičke umetnosti, ali se suštinski ne dodiruju sa tim stilskim obrascima. Radi se o nastavku procesa iz prethodnih ciklusa, ali različitim sredstvima koja grade strukture koje, naravno, nisu samo puke plastičke manifestacije već imaju ulogu predstavljanja specifičnih odjeka energija iz prirode u najširem smislu. Bilo da se radi o hromatskim ili ahromatskim rešenjima, linearizam površine je svojom funkcionalnošću postao dominantan konstitutivni element kako u crtežu tako i u tehnikama linoreza i suvog žiga. Tako su nastali ciklusi Rezonance prirodne energije i Odjeci. Dinamične linearne manifestacije, najčešće podržane hromom, percipiraju se kao „kretanje, treperenje, talasanje, vibriranje /trave, vode, peska, svetlosti, zvuka.../. Crteži i grafike ovih ciklusa upućuju na punu afirmaciju prirodnog u transparentnijem i plastički komunikativnijem obliku“.

Korišćenjem dveju strukturalnih jedinica, bele, intaktne i tretirane površine, kao dveju temeljnih načela, nastojao sam da izvedem jednu od najneposrednijih plastičkih metafora o statusu i ćudi prirode u njenom suštinskom značenju. U odnosu na statičnost podloge, dinamizam biomorfnog znaka predstavlja slojeviti izraz neiscrpnog biološkog vitalizma prirode. Organski oblici postaju integrišući činioci, sugestivni plastički znakovi duhovnog i realnog prostora, mesto snažnog prožimanja subjektivnog i objektivnog, bića i stvarnosti.

Demonstratirajući snažnu potrebu da se redefiniše prirodna strana čoveka, tragamo za jezikom koji će se doticati različitih sfera stvarnosti, služeći se elementima, oblicima i simbolima primarnog, arhetipskog karaktera. Tako nastaju strukturalne celine koje su harmonične, ali istovremeno i disonantne, budući da otkrivaju „ranjivu stranu“ linearnih oblika koji se pred našim očima začinju, razvijaju, a zatim transformišu ili sasvim nestaju u neutralnom polju, potencijalno sugerišući parabolu života.

U tragu linije na papiru ili u potezu noža u linoleumu, u izdubljenim kanjonima matrice za suvi žig, u intuicijom naznačenom ili životom datom, u realnosti ili fantaziji, u celini rada vidljivo je nastojanje da se barem delimično pronikne u univerzalne egziztencijalne lavirinte.

Zoran Banović
Banja Luka, septembar 2020.




Zoran Banović (1966. Prijedor), studirao na Akademiji likovnih umjetnosti u Sarajevu 1991. u klasi prof. Dževada Hoze. Diplomirao 1996. na Fakultetu likovnih umetnosti u Beogradu u klasi prof. Mileta Grozdanića. Postdiplomske studije, odsek grafike, završio je 1999. u klasi istog profesora. Redovni je profesor na Akademiji umjetnosti u Banjaluci. Od 2002. izlaže na grupnim izložbama u zemlji i inostranstvu (Japan, Kanada, Kina, Norveška, Švedska, Češka, Belgija, Poljska, Grčka, Španija, Rumunija, Bugarska, Makedonija, Hrvatska...) Do sada je priredio dvanaest samostalnih izložbi. Dobitnik je četrnaest nacionalnih i internacionalnih nagrada.

zoranrbanovic@gmail.com





 
 
 
 
   
Grafički kolektiv, Kosančićev venac 19, Beograd
Galerija Grafički kolektiv, Dragoslava Jovanovića 11, Beograd
tel: 011.3285.923, 065.6646.718; tel/fax: 011.2627.785
radno vreme: radnim danima 12-16h / Galerija ponedeljak-subota 12-18h